Okviri proučavanja ličnih i porodičnih priča o materijalnom gubitku i porazu

Apstrakt

U ovom radu predlažem analitički okvir za tumačenje ličnih i porodičnih priča o gubitku imovine, bogatstva, posla, ugleda i statusa. Teorijsku osnovu nalazim u višedecenijskom folklorističkom i antropološkom proučavanju ličnih priča i životnih istorija, zatim u konceptu sociologa i folkloriste Gerija Alana Fajna (Gary Alan Fine) o idiokulturi malih grupa kroz razmatranje porodičnog folklora, i najposle u razmatranju istorijskog, socio-ekonomskog i ideološkog konteksta u kojima dolazi do ličnih i porodičnih gubitaka. Podsticaj da se bavim ovim tipom priča počiva u činjenici da one, ni u svetu ni kod nas, nisu do sada bile predmet naučne analize, osim jednog jedinog rada američkog folkloriste Stenlija Brandisa (Stanley Brandes) iz 1975. godine, koji mi je poslužio kao uzor, model i inspiracija. Građa za analizu je sakupljena u vidu seminarskih radova četiri generacije studenata etnologije i antropologije III godine na kursu iz Antropologije folklora na Odeljenju za etnologiju i antropologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Izvršena je tipologija ovih priča koje su podeljene u dve grupe sa podtipovima: priče o ličnim uzrocima materijalne propasti i o sudbinskim uzrocima propasti. U daljoj analizi koncentrisala sam se samo na kontekst priča o tzv. „sudbinskim“ uzrocima propasti, odnosno, o istorijskim, socio-ekonomskim i ideološkim promenama u Srbiji koje su dogodile tokom XX i početkom XXI veka. Razmotren je kontekst revolucionarnog preuzimanja vlasti od strane komunista nakon II svetskog rata i nasilnog oduzimanja (pljačke) dotadašnje privatne imovine mnogim porodicama u Srbiji i prenošenje te imovine u državnu i društvenu svojinu (tzv. priče o nacionalizaciji), te specifičan kontekst postsocijalističke transformacije i tranzicije u Srbiji tokom 90-ih godina XX veka i prve decenije novog milenijuma (tzv. priče o blokiranoj transformaciji  i priče o pravoj tranziciji). Uočena je struktura ovih priča koje se međusobno razlikuju. Priče o nacionalizaciji prate strukturu poznatih prilča o usponu „self made man-a“, a potom govore o nagloj propasti porodice zbog ideološke promene sistema; dok priče o blokiranoj transformaciji naglasak stavljaju na ličnu moralnu čvrstinu i karakter, odnosno, na nesnalaženje, naivnost i nesposobnost pojedinaca da se snađu u uslovima tranzicije koja je zahtevala drugačiju percepciju poslovanja, zarade i upravljanja preduzećima nego u nekadašnjem socijalističkom sistemu. Tome, svakako, treba dodati i specifičnost blokirane transformacije u doba Slobodana Miloševića kada je u Srbiji izvršena masovna konverzija kapitala i privatizacija na polulegalan ili nelegalan način, dok je s druge strane postojao snažan negativan uticaj međunarodnih sankcija na opšte društvene i ekonomske tokove u zemlji, što je mnoge porodice dovelo na sam rub egzistencije. Na kraju je zaključeno da je za narativizaciju ličnih i porodičnih priča o materijalnom gubitku i propasti potrebna izvesna istorijska distanca da bi ušle u tradiciju porodilčnog kazivanja.